Zasady stosowania psychoterapii

Psychoterapia indywidualna – polega na pracy psychoterapeuty z jednym chorym. Pogłębia to silnie wzajemny ich związek oraz wzmacnia wynikające stąd argumenty i doświadczenia.

Psychoterapia grupowa – uczestniczy w niej kilku chorych oraz jeden lub więcej terapeutów. Umożliwia to psychoterapię większej liczbie chorych, zwiększa możliwość wymiany doświadczeń oraz umożliwia korzystny wpływ tworzenia się więzi grupowej. Czas trwania terapii wynosi tygodnie, miesiące lub nawet lata. Czas efektywnego kontaktu waha się od kilku do kilkunastu godzin. Terapeuci różnią się między sobą stopniem przejawianej wobec chorych aktywności, tolerancji, bezpośredniości, a także bardziej emocjonalnym lub intelektualnym stylem pracy. Dlatego też oczekują oni od swoich pacjentów różnego stopnia: aktywności lub bierności, szczerości lub maskowania uczuć, spontaniczności lub dyscypliny, samodzielności lub podporządkowania, nastawienia twórczego lub treningowego.

Przeważnie środki oddziaływania terapeutycznego są podobne, niezależnie od różnorodności tematyki. Stanowią je perswazja, doświadczenia emocjonalne i trening umiejętności. Perswazja może różnić się stopniem racjonalności argumentów, bezpośredniości podawanych sugestii i siłą nacisku. Doświadczenia emocjonalne bywają dawkowane z umiarem lub gwałtownie, czasem na zasadzie wstrząsu. Trening umiejętności dotyczyć może umiejętności pozytywnych, unikania sytuacji trudnych lub oswajania się z sytuacjami nieuniknionymi.

Istota i cele psychoterapii

Psychoterapia jest metodą leczenia wykorzystującą oddziaływanie psychologiczne. Istota psychoterapii jest emocjonalny i wzbudzający nadzieję kontakt między leczącym (terapeutą), a chorym. W czasie spotkań terapeuta umiejętnie dobierając słowa i działania stara się pomóc choremu. Istnieją cztery podstawowe źródła inspiracji: teoria psychoanalityczna, behawiorystyczna, interpersonalna i poznawcza. Dają one początek wielu różnorodnym podejściom psychoterapeutycznym stosowanym w praktyce. Każda z nich w specyficzny sposób wzbudza nadzieję chorego, wyjaśnia jego trudności, wskazuje drogę ich przezwyciężenia i mobilizuje do podjęcia koniecznego wysiłku.

Cele psychoterapii – nawiązanie umiejętnego, pogłębionego kontaktu z chorym tzw. kontakt psychoterapeutyczny, to najprostsza forma oddziaływania. Chodzi tu raczej o życzliwą, rzeczową i empatyczna postawę, niż o umiejętności specjalistyczne. Ta forma znajduje także zastosowanie w medycynie ogólnej. Celem psychoterapii jest także podtrzymywanie zdrowych czynników osobowości i wspieranie chorego, czyli psychoterapia podtrzymująca. To postępowanie jest potrzebne w wielu głębszych zaburzeniach, gdy działanie leków wymaga uzupełnienia psychoterapeutycznego (dyskusje, ruch, inscenizacje, praca, muzyka, twórczość plastyczna i inne).

Celem psychoterapii jest także zmiana istotnych cech osobowości czyli psychoterapia rekonstrukcyjna. Jest to wyspecjalizowana forma zmierzająca do gruntownego poszerzenia wiedzy chorego o sobie.

Zastosowanie psychologii

Specjaliści w dziedzinie psychologii są zatrudniani:
w palcówkach oświaty i wychowania – poradnie wychowawczo-zawodowe, szkoły
w placówkach służby zdrowia – poradnie zdrowia psychicznego, poradnie rehabilitacyjne, oddziały szpitalne, sanatoria
w placówkach wymiaru sprawiedliwości – zakłady wychowawcze, karne
w różnych instytucjach naukowych i zakładach produkcyjnych.

W placówkach oświaty przeprowadza się badania psychologiczne uczniów. Wyniki tych badań stanowią podstawę do udzielania porad wychowawczych rodzicom i nauczycielom. Psycholog pracujący w szkole zajmuje się diagnozą niepowodzeń szkolnych, zaburzeń zachowania, pomocą w wyjaśnianiu konfliktów.
W placówkach służby zdrowia psychologowie zajmują się zaburzeniami w funkcjonowaniu psychicznym oraz wyjaśnianiu mechanizmów, które doprowadziły do powstania tych zaburzeń. Diagnoza powinna zawierać rokowania co do możliwości usunięcia lub złagodzenia zaburzeń, a także sugestie odnośnie sposobu prowadzenia terapii.

W placówkach wymiaru sprawiedliwości zajmują się badaniem świadków, osób podsądnych lub odbywających karę. Sporządzają opinię co do wiarygodności zeznań, motywów dokonywania czynów przestępczych, opisują cechy osobowości sprawców i sugerują metody resocjalizacji.
W zakładach produkcyjnych przeprowadzają badania mające na celu uzyskanie wiedzy o właściwych cechach osób pracujących na danych stanowiskach pracy. Pomagają rozwiązywać konflikty między pracownikami oraz pracownikami i kierownictwem.

Regulacyjna teoria zachowania

Według tej teorii zachowanie człowieka jest regulowane przez procesy: orientacyjne, emocjonalno-motywacyjne oraz programująco-kontrolujące. W Polsce zyskała sobie dużą popularność, a powstała na podstawie nurtu teorii poznawczych oraz dużego wkładu polskich badaczy: T. Tomaszewskiego, J. Reykowskiego, K. Obuchowskiego, J. Kozieleckiego.

Procesy orientacyjne – w przebiegu których człowiek odbiera informacje płynące z otoczenia i wnętrza organizmu, powtarza je budując jednolity obraz własnej osoby i sytuacji zewnętrznych. Informacje są odbierane za pomocą analizatorów (oko, ucho, zmysł smaku, dotyku). Na podstawie wrażeń zmysłowych powstają spostrzeżenia, czyli odbicia obrazów, zjawisk świata, jak również procesów zachodzących wewnątrz organizmu. Spostrzeżenia te są kodowane w pamięci.

Na podstawie tych spostrzeżeń człowiek może odtworzyć obrazy przedmiotów i zjawisk obecnie nie występujących w jego otoczeniu, czyli tworzyć wyobrażenia. Wyobrażenia zaś mogą mieć charakter odtwórczy, jak również wytwórczy, kiedy to buduje wyobrażenia zjawisk, przedmiotów nigdy nie widzianych (np. fikcja literacka).

Procesy emocjonalno-motywacyjne. Emocje stanowią odpowiedz organizmu na różne bodźce. Różnią się one poziomem pobudzenia, znakiem i jakością. Reakcje emocjonalne wyrażane są na zewnątrz ekspresją w postaci mimiki, tonu i melodii głosu. Nie mniejszą rolę odgrywają zachowania wyładowujące – ruch, mowa, śpiew, a także uczucia wobec osób, przedmiotów, wartości.

Teorie psychologii humanistycznej

Teoria ta zakłada, że człowiek stanowi jedność składającą się z „Ja psychicznego” i organizmu w rozumieniu biologicznym. Jedność ta ma charakter unikatowy, niepowtarzalny, co stanowi jej niepodważalną wartość. Człowiek z natury jest dobry – jego naturalne dążenia rozwojowe są pozytywne i konstruktywne.

Podstawową właściwości natury ludzkiej jest zdolność do stałego rozwoju, który odbywa się dzięki tkwiącym w każdym człowieku siłom twórczym .
Rozwój ten jest możliwy jeśli człowiek żyje w zgodzie ze swoim organizmem i uruchamia cały swój potencjał rozwojowy.

Pełną samorealizację utrudnia człowiekowi nieznajomość własnego „Ja”, konieczność pełnienia różnorodnych, często ze sobą sprzecznych ról społecznych, przebywanie w nie sprzyjającym klimacie psychologicznym. Człowiek, którego rozwój został zablokowany, nie jest osobą zdrową i wymaga pomocy.

Terapia według koncepcji psychologii humanistycznej ma na celu wyzwolenie możliwości rozwojowych człowieka przez usuwanie czynników blokujących ich rozwój. Podstawą jest nawiązanie właściwego kontaktu między terapeutą, a osobą, której udziela się pomocy. Terapeuta powinien w pełni akceptować osobę zwracającą się do niego o pomoc, unikać ocen, wczuwać się w jej przeżycia (empatia), być autentyczny i partnerski. Terapia ma na celu pełne wyrażanie emocji, poznawanie swych prawdziwych odczuć, dążeń i pragnień.

Teorie poznawcze

W świetle tej teorii człowiek stanowi podmiot własnej aktywności i przyjmuje wobec otoczenia postawę badawczą tzn. odbiera informacje płynące z otoczenia, rejestruje je w pamięci, formułuje hipotezy wyjaśniające zarejestrowane zjawiska, sprawdza je w procesie przystosowania się i przekształcania rzeczywistości. W toku poznawania rzeczywistości tworzy tzw. konstrukty poznawcze, a są to informacje o sobie i otaczającym świecie. Każdy człowiek tworzy indywidualny system konstruktów, różniący się od systemów innych ludzi poziomem złożoności, abstrakcji i plastyczności (zależnym od poziomu intelektualnego).

Terapia według założeń psychologii poznawczej polega na tym że, terapeuta razem z chorym formułuje problem, stawia hipotezy wyjaśniające jego istotę, podejmuje kolejne próby ich weryfikacji zmierzające do rozwiązania bądź przeformułowania problemu.
Teoria komunikacji wywodzi się z nurtu psychologii poznawczej. Przedstawiciele tej teorii koncentrują się na analizie procesu komunikacji, czyli sposobu porozumiewania się ludzi między sobą.
Terapia opierająca się na założeniach teorii komunikacji koncentruje się na: analizie sposobu w jaki człowiek porozumiewa się z otoczeniem, wyszukaniu istniejących zakłóceń, wypracowaniu sposobu prawidłowego komunikowania się z ludźmi.

Teorie psychodynamiczne

Związane są ściśle z nazwiskiem S. Freuda, twórcy psychoanalizy, zwanej również psychologią głębi. Przyjmuje ona, że zachowanie człowieka jest ukierunkowane przez wewnętrzne siły, pozostające ze sobą w stałym konflikcie. Aparat psychiczny człowieka składa się z trzech sfer: Id, Ego i Super-Ego.
Sfera pierwsza Id zawiera wrodzone, nieuświadomione popędy oraz wyparte ze świadomości konflikty wewnętrzne i rządzi się zasadą przyjemności (dążenie do zaspokojenia popędów). W sferze Ego mieszczą się wyuczone w toku indywidualnego rozwoju, świadome formy zachowania. Natomiast Super-Ego to przyswojone, uwewnętrznione normy, wymagania i wzorce kulturowe. W obronie przed dominacją Id oraz Super-Ego – Ego uruchamia mechanizmy obronne.
Należą do nich:

  • represja – wypieranie ze świadomości treści przykrych, zagrażających
  • stłumienie – niedopuszczanie do świadomości nieaprobowanych uczuć i dążeń w obawie przed negatywną reakcją otoczenia
  • sublimacja – zastępcze zaspokajanie potrzeb nieakceptowanych społecznie w formie zyskującej uznanie
  • introjekcja – przyjmowanie za własne cudzych cech, sposobów zachowania
  • projekcja – przypisywanie innym własnych, nieakceptowanych cech i dążeń
  • fikcja – uporczywe powtarzanie pewnych form zachowania bez względu na sytuację
  • regresja – zaspokajanie popędów przez nabyte wcześniej sposoby zachowania
  • racjonalizacja – dobieranie rozsądnej, możliwej do zaakceptowania interpretacji do zachowań mających inne, z uznanymi normami przyczyny

Teorie behawioralne

Według tej teorii zachowanie człowieka jest w pełni sterowane przez środowisko zewnętrzne. Każdy bodziec płynący z otoczenia wywołuje wymierną reakcję ze strony organizmu ( ruchy mięśni, reakcje sterowane przez autonomiczny układ nerwowy, reakcje słowne). Wyróżnia się przy tym bodźce bezwarunkowe i warunkowe.
Bodźce bezwarunkowe to czynniki to czynniki wywołujące reakcje wrodzone zwane też odruchami bezwarunkowymi, np. wydzielanie śliny na widok pokarmu.
Bodźce warunkowe wywołują reakcje wyuczone, nabyte. Skojarzenie w czasie oddziaływania dowolnego bodźca obojętnego z bodźcem warunkowym prowadzi do wywołania reakcji warunkowej na obojętny dotąd bodziec (warunkowanie klasyczne). Warunkowanie instrumentalne, zwane też sprawczym polega na utrwalaniu pożądanych reakcji przez pozytywne wzmacnianie występujących spontanicznie odruchów.
Pozytywne wzmacnianie – nagroda, to specyficzne zdarzenie zwiększające tendencję do powtarzania reakcji. Może mieć ono charakter pierwotny, kiedy zaspokaja potrzebę pierwotną (np. pokarm), lub wtórny, gdy zaspokaja potrzebę nabytą (np. pochwała słowna).
Wzmacnianie negatywne czyli kara, to zdarzenie niepożądane, niekorzystne dla człowieka. Wzmocnienie negatywne mogą stanowić np. bodźce bólowe, zagrażające organizmowi. Przykładem wzmocnienia negatywnego może być dezaprobata słowna. Człowiek w swej naturze dąży do uzyskania nagród i unikania kar.

Teorie w psychologii

Mimo stałego wzrostu wiedzy psychologicznej, nie opracowała ona dotąd zwartej i jednolitej koncepcji człowieka, a sposoby opisania poszczególny jego zachowań różnią się w zależności od teorii psychologicznej, na gruncie której powstały.

W psychologii mówi się o modelu człowieka w ujęciach: behawioralnym (behavior – zachowanie), psychodynamicznym, psychologii poznawczej i humanistycznej.
W koncepcji behawioralnych za najbardziej cenną uważa się o roli środowiska, kar i nagród w modelowaniu zachowania człowieka, wiedzę o przebiegu i prawach procesu uczenia się.

Koncepcje poznawcze poszerzyły wiedzę o procesach orientacyjnych, decyzyjnych, stylach porozumiewania się ludzi.

Koncepcja humanistyczna podniosła znaczenie twórczej aktywności człowieka, zaakceptowała niepowtarzalną wartość jednostki, nadała rangę autonomii, sformułowała zasady optymalnego, wzorcowego kontaktu między terapeutą a osobą będącą podmiotem jego oddziaływania.

Psychoanaliza na trwałe wprowadziła do psychologii pojęcie nieświadomości, nadała wagę nieświadomym motywom zachowania człowieka, pobudziła zainteresowanie sferą seksualnego zachowania.

Przedmiotem psychologii współczesnej

Przedmiotem psychologii współczesnej jest opis i wyjaśnianie zachowań człowieka w jego kontaktach z otoczeniem. Wyróżnia się psychologię teoretyczną, zwaną też psychologią ogólną, oraz psychologię stosowaną.
Psychologia ogólna zajmuje się badaniem: procesów psychicznych (procesy poznawcze, emocjonalno-motywacyjne, decyzyjne), osobowości, różnic indywidualnych między ludźmi, zachowań społecznych.
Psychologia stosowana to nauka wykorzystująca wiedzę teoretyczną w różnych dziedzinach działalności człowieka. Najbardziej rozwiniętymi działami psychologii stosowanej są: psychologia wychowawcza, psychologia kliniczna, pracy i sądowa.
Psychologia wychowawcza zajmuje się doborem treści i optymalnych metod wychowania i nauczania, zasadami organizacji placówek wychowawczych, poradnictwem szkolnym.
Psychologia kliniczna zajmuje się opisem i klasyfikacją zaburzeń zachowania, wyjaśnianiem mechanizmów ich powstawania, metodami usuwania i łagodzenia zaburzeń a także profilaktyką.
Psychologia pracy podejmuje problematykę związaną z przystosowaniem warunków pracy do potrzeb i możliwości pracowników, formułuje kryteria doboru kandydatów na określone stanowiska, zajmuje się rozwiązywanie problemów związanych z pracą w zespole.
Psychologia sądowa koncentruje się na badaniu motywacji czynów przestępczych, wiarygodności zeznań świadków, poszukiwaniu metod resocjalizacji i profilaktyki przestępczości.